Verandi safn greina, sagna og hugleiðinga sem ælt hefur verið út um hvippinn og hvappinn.

Saturday, April 26, 2008

Kvikmyndir eru líka tónlist

Það var vissulega hressandi upplifun að sitja í stóra salnum í Háskólabíói, umkringdur börnum og fjölskyldum, á kvikmyndatónleikum Sinfóníunnar síðustu helgi. Reynslan tók á sig súrrealíska mynd þegar barnapersónan Barbara og músin Maxímús Músíkus tóku til við að kynna verkin. Barbara útskýrði með látum og látbragði hvað kvikmyndatónlist væri – nokkuð sem börnin eru alltaf að hlusta á án þess að vita af því – og ég fór í fyrsta sinn að ímynda mér krakka sem hafa kannski aldrei tengt tónlistina við lifandi hljómsveit áður. Þegar tónleikarnir hófust með krafti á forleik John Williams að fyrstu Stjörnustríðs-myndinni hafa örugglega mörg ný ljós kviknað í haus og eyrum yngstu áheyrandanna. Slík verk eru í mörgum tilvikum fyrstu upplifanir ungra krakka á sinfónískri músík og beintenging við heim klassískrar tónlistar sem ekki má vanmeta. Kvikmyndatónlist í barna- og fjölskyldumyndum er oftar en ekki undir rammklassískum áhrifum – John Williams er langbesta dæmið um það, enda hefur hann ekki farið í felur með vísanir í hin og þessi þungaverk tónlistarsögunnar (í Stjörnustríði má auðveldlega finna Holst og Stravinsky, svo eitthvað sé nefnt).

Ég ólst upp innan um mikið af klassískri tónlist, en ég get með sanni sagt að ég hafi fyrst byrjað að hlusta á hana af alvöru í gegnum kvikmyndir. Fyrsti geisladiskurinn sem ég eignaðist var Karnival dýranna eftir Saint-Saëns, sem kemst afar nálægt því að vera kvikmyndatónlist, enda var tónskáldið einn af þeim allra fyrstu að frumsemja tónlist fyrir kvikmyndir snemma á 20. öld. Aðrar gamlar minningar eru úr Fantasíu (1940), sem ég horfði mikið á sem krakki. Þegar ég fékk að fara á Sinfóníutónleika var það toppurinn að heyra Moussorgsky þruma yfir djöflunum á fjallinu eða Mikka mús að berjast við strákústaherinn. Svo kom John Williams og öll lykilverkin hans, sem höfðu gríðarmikil áhrif á mig á sínum tíma, þrátt fyrir að ég sé að miklu leyti vaxinn upp úr honum núna. Ekki má heldur gleyma kvikmyndaflóru Stanley Kubrick, sem notaði klassíska músík óspart og hafnaði jafnvel frumsaminni tónlist á síðustu stundu og setti gömlu meistarana á hljóðtrakkið í staðinn (fræg er sagan af aumingja Alex North sem mætti á frumsýningu 2001 (1968) án þess að vita að tónlistin hans hafði verið tekin burt). Ég uppgötvaði helling af músík í gegnum Kubrick og nú varð aðalmálið að heyra Béla Bartók eða Penderecki flutta á sviði. Þá fóru líka ýmsar tengingar að gera vart við sig og ég tók að bera kennsl á línurnar sem liggja á milli klassískrar tónlistar (og nútímaklassík) og kvikmyndaheimsins. Enn kviknaði á nýjum perum, til dæmis þegar ég áttaði mig á því að gömul æskuminning úr Aliens (1986) – titilstefið sjálft eftir James Horner – var tekin beint úr Gayane-balletnum eftir Khatchaturian!

Vegir kvikmyndatónlistar og nútímatónlistar hafa af og til legið saman. Kubrick var brautryðjandi í að nota nútímaverk (t.a.m. Penderecki í The Shining (1980)), en kvikmyndatónskáld á borð við Jerry Goldsmith (Planet of the Apes (1968) og Alien (1979)) og John Corigliano (Altered States (1980)) ættu að eiga greiða leið inn í nútímatónleikaprógramm. Það er því gleðiefni að kvikmyndatónlist sé loksins farin að óma í tónleikasölum hér á landi. Síðustu ár hefur verið mikil uppsveifla, bæði í lifandi flutningi undir þöglum myndum en einnig í heilsteyptum kvikmyndatónleikum sem snúast aðeins um tónlistina. Enn er af nógu að taka úr heimi kvikmyndanna og það verður spennandi að fylgjast með því hvaða tónlist verður hleypt næst inn í kanónuna.

Saturday, April 5, 2008

Gamla góða últraofbeldið

Í ágætri bók frá 1974 um ofbeldi í listum fjallar höfundurinn John Fraser um óræðni í ofur-ofbeldisfullum kvikmyndum, eða svokölluðum níðingamyndum. Þegar bókin var skrifuð höfðu tvær nýlegar kvikmyndir vakið töluverða athygli og Fraser ber saman framsetningu ofbeldis í báðum verkum. Önnur myndin vakti mikið umtal vegna hrottaskapar, en hin ekki, þrátt fyrir að sú síðarnefnda innihaldi mun meira beint og sýnilegt ofbeldi. Sú er The Godfather (1972), með fjölda blóðugra og ruddalegra mafíumorða, en til samanburðar er aðeins eitt morð í þeirri fyrrnefndu, næstum ekkert blóð sýnilegt og flestir ofbeldisverknaðirnir framdir utan sjóndeildarhrings áhorfandans. Sú er A Clockwork Orange (1971). Út frá þessum samanburði veltir Fraser því lengi fyrir sér hvers vegna mynd Kubricks hafi vakið jafnsterk viðbrögð og raun ber vitni, en hin ekki. Til að gera langa sögu stutta telur hann það vera vegna óræðninnar sem ríkir í framsetningu bæði á illmennunum og sjálfu ofbeldinu.
Ég fór að rifja upp þennan kafla eftir að ég leigði mér Saw III (2006) um daginn. Fyrir þá sem ekki þekkja til myndaflokksins segir hann frá raðmorðingja sem kemur fórnarlömbum sínum fyrir í aðstæðum þar sem þau þurfa að framkvæma einhvern hrylling, ellegar týna lífinu. Í raun og veru eru myndirnar lítið annað en röð af dauðasenum sem snúast allar um frumlegar pyntinga- og aftökuaðferðir, hver annarri subbulegri. Slíkar pyntingamyndir má rekja til sömu ára og Fraser sat við sínar skriftir, eftir að höft kvikmyndaeftirlitsins höfðu minnkað tilfinnanlega vestra og leikstjórar tóku að gera tilraunir með alls kyns ofbeldi. Blóðið skvettist fljótt yfir skjáinn í myndum sem nutu meginstraumshylli, á borð við Bonnie and Clyde (1967) og The Wild Bunch (1969), með ofbeldi sem var auðskilgreinanlegt og hluti af myndformi sem var kunnugt áhorfendum (s.s. mafíumyndir og vestrar). Órætt ofbeldi af þeim toga sem finna má í A Clockwork Orange komst sjaldan í mikla dreifingu án þess að hafa stór nöfn á bak við sig (á borð við Kubrick sjálfan eða Sam Peckinpah með Straw Dogs (1971)) heldur lenti miklu frekar í b-mynda prógrömmunum. Alræmdar níðingamyndir á borð við Last House on the Left (1972) eða I Spit On Your Grave (1978) (sem innihalda langar, erfiðar og niðurlægjandi ofbeldissenur) vöktu umtal meðal hryllingsunnenda, en náðu aldrei að fanga athygli umheimsins fyrr en með tilkomu myndbandstækninnar.

Í upphafi níunda áratugarins var fjöldi ofbeldismynda kominn á myndbandamarkaðinn og því orðinn aðgengilegri en áður þekktist. Þetta voru hryllingsmyndir af ólíkum toga – bæði níðingamyndir sem lögðu áherslu á tilfinningalega flókið ofbeldi og hreinræktaðar subbumyndir sem gerðu ekkert annað en að bjóða upp á heilalaust ofbeldi af verstu gerð. Þessar myndir voru kallaðar „video nasties“ og komu af stað slíku hneyksli að ritskoðunarskærin fóru á fullt, margar myndir voru einfaldlega bannaðar, og flestar hafa þurft aldarfjórðung til að jafna sig og komast aftur í samt lag. Það hlýtur því að teljast merkilegt hversu mikið landslagið hefur breyst á tímum þegar groddaverkum Saw-seríunnar er flaggað í öllum bíóum, stúdíóin keppast við að senda frá sér markaðsvænar subbumyndir og nútímaníðingamyndir líkt og Irréversible (2002) eiga greiða leið í A-salinn. Þetta er allt gott og blessað, enda brýn nauðsyn að horfast í augu við og ræða ofbeldi í öllum birtingarmyndum opinskátt í samfélaginu, en þegar öllum subbuskapnum hefur verið skúbbað fram í dagsljósið, hvað getur jaðarmenningin þá gert af sér næst?