Verandi safn greina, sagna og hugleiðinga sem ælt hefur verið út um hvippinn og hvappinn.

Saturday, February 23, 2008

Vampíra látin!

Þessi fyrirsögn kemur kannski mánuði of seint, en betra er seint en aldrei, sérstaklega ef um ræðir lifandi dauðar goðsagnir á borð við Mailu Nurmi (1921-2008). Það kemur kannski ekki á óvart að Nurmi hafi ekki fengið mikið pláss í fjölmiðlum eftir 10. janúar síðastliðinn, enda var hún ekki ungt nýstirni sem dó fyrir aldur fram, heldur gömul glóandi stjarna sem lést af náttúrulegum orsökum 86 ára að aldri. Blöðin fengu líka nóg að gera þegar Brad Renfro dó nokkrum dögum síðar og Heath Ledger viku eftir það. En það er ekki á hverjum degi sem vampírur deyja og ég vil nýta tækifærið til að minnast hinnar einu sönnu Vampiru (borið fram Vam-pæ-ra) með fáeinum orðum.

Flestir þekkja týpuna án þess að kannast við hana sjálfa. Nurmi gerðist fyrsti „hryllingskynnirinn“ (e. horror host) í bandarísku sjónvarpi þegar hún skapaði persónuna Vampiru og fékk vinnu við að kynna b-mynda ruslið á síðkvöldum hjá lítilli sjónvarpsstöð í Los Angeles árið 1954. Þátturinn hét einfaldlega The Vampira Show og var tilraun dagskrárstjóra til að lokka áhorfendur að skjánum að fylgjast með efni sem var ekki beinlínis efst á vinsældalistum. Persóna Vampiru var svartklædd, kynþokkafull og glæsileg, eins og klippt út úr gotneskum hryllingsbókmenntum, en jafnframt full af húmor fyrir sjálfri sér og þeim myndum sem hún var að kynna. Hún sagði sjálfsmeðvitaða brandara og hélt uppi gleðilega hallærislegu gríni ásamt aðstoðarköngulónni sinni, Rollo. Sviðsmyndin var gamall sófi skreyttur hauskúpum og beinum og titillag þáttarins var tekið úr verki Béla Bartók, Tónlist fyrir strengi, slagverk og celestu. Nurmi byggði persónuna á gömlum drottningum þöglu myndanna á borð við Thedu Böru og Gloriu Swanson, auk vondu stjúpunnar í Mjallhvíti Walt Disney og frægra teiknimynda Charles Addams úr New Yorker.

Vampira var prótótýpa goth-menningar nútímans. Hún var sannkölluð hryllingsdrottning sem sameinaði kynlíf, dauða og glens í einum og sama karakternum, og því er ekki að undra að hún hafi slegið rækilega í gegn á sínum tíma. Eftir að fréttir af sjónvarpskynninum tóku að berast ríkjanna á milli varð Vampira fræg á landsvísu og öll helstu kvikmyndaverin sýndu áhuga á að vinna með henni. Aðdáendaklúbbar spruttu upp eins og gorkúlur og fyrr en varði voru hryllingskynnar á hverju strái. Það er því mesta furða að Nurmi hafi ekki nýtt sér tækifærin sem virtust bókstaflega fleygja sér að fótum hennar. Hún lék í örfáum kvikmyndum á næstu árum og allt voru það lélegar b-myndir í anda The Vampira Show. Þar ber helst að nefna hlutverk á móti Bela Lugosi í stórvirki Ed Wood, Plan 9 From Outer Space (1959). Því miður verður Vampiru ávallt minnst vegna þeirrar myndar, því þar má finna einu samtímaupptökurnar af Nurmi í gervinu, þar sem hún leikur hlutverkið þögult og fimmaurabrandararnir eru fjarri góðu gamni. Engar upptökur eru til úr The Vampira Show, en hlutverkið var síðar meir gætt lífi og rödd af Lisu Marie í ævisögulegri mynd Tim Burton um Ed Wood.

Eftir þetta missti umheimurinn áhugann á Vampiru. Nurmi hvarf úr sviðsljósinu næstu áratugi en stakk fram höfðinu endrum og nær til að birtast í einstaka b-mynd eða heimildamynd. Á níunda áratugnum lögsótti hún hina barmmiklu vampíru Elviru (borið fram El-væ-ra) og vildi skaðabætur, þar sem hún taldi leikkonuna Cassöndru Peterson hafa stolið persónu sinni. Nurmi tapaði málinu og hvarf aftur í skuggana, en Vampira lifir enn góðu lífi hjá áhugafólki b-mynda og mun ávallt eiga sinn sess í hryllingsgoðsögunum.

Saturday, February 2, 2008

Töfrar kvikmyndanna

Því er gjarnan haldið fram að kvikmyndaformið sé náskylt draumum. Passívur áhorfandi sem situr kyrr í myrkum sal er mataður með myndaröð af óséðum aðila sem vinnur á bak við tjöldin. Það sama má segja um sofandi mann sem er mataður með dularfullu myndefni af undirmeðvitundinni. Kvikmyndatæknin getur haft djúpstæð áhrif bæði á meðvitund og upplifun áhorfanda. Bestu dæmin eru líklega faldar auglýsingar í kvikmyndum, vel heppnaðar áróðursmyndir og verk ýmissa súrrealista (að ótöldum kenningum um heilaþvott og hugsanastýringu). Hugmyndir um að hægt sé að framleiða kvikmynd sem geti tryllt áhorfendur og bókstaflega haft áhrif á hegðun þeirra er vissulega heillandi. John Carpenter hefur t.a.m. leikið sér með þessar pælingar í tveimur verkum. Í In The Mouth of Madness (1995) rústa bækur vinsæls hryllingshöfundar geðheilsu lesenda og þegar kvikmyndaaðlögunin kemur loksins út missir fólk vitið í milljónatali (enda á myndaformið greiðari leið að huga almennings). Í stuttmyndinni Cigarette Burns (2005) fer maður í leit að kvikmynd eftir bandbrjálaðan sérvitring sem er fræg fyrir að hafa gert áhorfendur snaróða í eina skiptið sem hún var sýnd almenningi. Eftir stranga og erfiða leit kemst söguhetjan að því að leikstjóranum hafði tekist að redda sér lifandi engli, sem hann misþyrmdi og vængstýfði fyrir framan tökuvélarnar. Englablóð á filmu er víst nóg til að gera hvern sem er að morðóðum fanti.

Hugmyndir af þessu tagi eiga meira skylt við galdra heldur en kvikmyndagerð (sumir vilja þó meina að þetta tvennt sé náskylt, eins og kvikmyndir og draumar). Það er mikil hefð fyrir dulspeki í kvikmyndum og margir virkir galdramenn hafa unnið sem leikstjórar. Frægastur er líklega Kenneth Anger, sem var sjálfur lærisveinn frægasta galdramanns 20. aldar, Aleister Crowley. Anger framreiddi verk sem hann lýsti sjálfur sem galdravopnum til að hafa áhrif á umheiminn. Hann notaði blöndu af magískri táknfræði, dulspeki, fornum trúarathöfnum og vísunum í samtímapoppkúltur til að kalla fram álög á filmu í myndum á borð við Lucifer Rising (1972) og Inauguration of the Pleasure Dome (1954). Anger vildi leggja galdur á áhorfendann sem yrði endurvakinn með endurteknu áhorfi og gæti þannig lifað um ókomin ár. Myndmálið var til þess ætlað að hafa áhrif á ólík stig (undir)meðvitundar í áhorfandanum.

Þrátt fyrir að til séu kvikmyndagerðarmenn sem líti á sig sem hreinræktaða galdramenn og vinni meðvitað með formið sem slíkt þá birtist dulspeki-þátturinn oftar í formi tóls sem er notað til að draga fórnarlömbin inn í filmuna í gegnum táknfræði, ritúala og óhefðbundnar frásagnaraðferðir. Fjöldi leikstjóra hefur stuðst við dulspeki á einn eða annan hátt í gegnum áratugina. Alejandro Jodorowsky er þekktur kuklari (hann eyddi m.a. rúmum 15 árum í að rannsaka og endurvinna upprunalega Tarotið frá Marseille) og áhrifanna gætir greinilega í verkum hans (The Holy Mountain (1973) er líklega besta dæmið). Það sama má segja um fræga stuttmynd Mayu Deren, Meshes of the Afternoon (1943). Werner Herzog gerði róttækar tilraunir með dáleiðslu við gerð myndarinnar Heart of Glass (1976). Og David Lynch, eins og frægt er orðið, styðst við hugleiðslu í listsköpun sinni til að hafa áhrif á og eiga í samskiptum við áhorfendur á djúpstæðu plani undirmeðvitundar – maður verður að kafa djúpt til að finna stóra fiska, eins og Lynch orðar það sjálfur. Það fer ekki á milli mála að magían hefur fyrir löngu hreiðrað um sig í heimi kvikmyndanna og myndar þar kafla sem enn á eftir að rannsaka til hlítar.